Co do zasady to wiek osoby wpływa na to, czy posiada ona zdolność do czynności prawnych. Najmłodsze osoby (do 13 roku życia) są jej pozbawione, do 18 roku życia jest ona ograniczona, zaś po osiągnięciu pełnoletności - pełna. Od tej zasady istnieje jednak jeden, bardzo istotny wyjątek - ubezwłasnowolnienie.
Ubezwłasnowolnienie całkowite i częściowe
Kwestie ubezwłasnowolnienia reguluje Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 13, osoba, która ukończyła lat 13 może zostać całkowicie ubezwłasnowolniona, jeśli określone okoliczności (choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy lub innego rodzaju zaburzenia, jak na przykład uzależnienie) powodują, że nie może ona kierować swoim postępowaniem.
Sformułowanie tego przepisu nie jest być może bardzo fortunne, wynika z niego jednak wprost, że całkowite ubezwłasnowolnienie dotyczy sytuacji skrajnych, gdy zdolność kierowania swoim postępowaniem jest w pełni wyłączona.
Z kolei art. 16 dotyczy ubezwłasnowolnienia częściowego. Brane pod uwagę są analogiczne okoliczności, lecz muszą one powodować mniej poważne skutki - osoba taka nie musi być ubezwłasnowolniona całkowicie, lecz potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw.
Konsekwencje ubezwłasnowolnienia
Jak sygnalizowałem we wstępie, zdolność do czynności prawnych może być u danej osoby na jednym z trzech poziomów - brak, ograniczona zdolność i pełna zdolność. Ubezwłasnowolnienie całkowite powoduje, że dana osoba zostaje pozbawiona zdolności do czynności prawnych. Ubezwłasnowolnienie częściowe - że jej zdolność zostaje ograniczona. W praktyce oznacza to, że osoba ubezwłasnowolniona całkowicie traktowana jest jak dziecko poniżej 13 roku życia, zaś osoba ubezwłasnowolniona częściowo - jak dziecko między 13 a 18 rokiem życia.
Co kluczowe, osoba taka nie jest pozostawiona sama sobie - dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna (którego rola jest analogiczna jak w przypadku rodziców dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską), a dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo - kuratora (który prowadzi nadzór nad działaniami tej osoby w zakresie dokonywanych czynności prawnych).
Procedura
Ze względu na ogromną doniosłość ubezwłasnowolnienia, o jego zastosowaniu decyduje Sąd w ramach specjalnej procedury. Wymaga ona m.in. dostarczenia dokumentacji medycznej potwierdzającej istnienie okoliczności, które uzasadniałyby ubezwłasnowolnienie i opinii biegłych. W toku postępowania osoba, która ma być ubezwłasnowolniona powinna zostać wysłuchana oraz mieć odpowiednią reprezentację. Celem tych wszystkich obwarowań jest unikanie sytuacji, w której instytucja ubezwłasnowolnienia wykorzystana zostaje by odebrać komuś możliwość samodzielnego funkcjonowania w złej wierze.
Co również kluczowe, ubezwłasnowolnienie jest odwracalne - jeśli ustaną uzasadniające je okoliczności, Sąd może zdecydować o jego cofnięciu.